Su savaşları başlıyor

Suya cep telefonu kadar para harcarsak su sorunu çözülür mü? Bolivya’daki gibi yağmur suyu biriktirmek için hapse girmeyi göze alabilir misiniz?

Yasemin Arpa'nın haberi

Akarsular özelleÅŸtirildiÄŸinde hayvanlar suyu pet ÅŸiÅŸeden mi içecek?
 
Ä°stanbul’da musluktan pis kokulu su aktı. Ankara’nın suyu pis, Ä°zmir’inki arsenikli. Kuraklık ve susuzluk tarımı vurdu, açlık kapıda. Çiftçi borcunu kışı hapiste geçirerek ödemek için torpil arıyor. Buna karşı akarsuların özelleÅŸtirilmesi gündemde. NTVMSNBC su dosyasını açıyor.

BirleÅŸmiÅŸ Milletler “Su, insan hakkıdır” diyor ama, Türkiye’de suyun arsenikli ya da pis olması bir yana, musluktan akması bile mucize sayılıyor. Öte yandan “paketlenmiÅŸ su pazarı” hızla büyüyor. Devlet kamu hizmeti olarak vatandaşın musluÄŸundan akıtacak su bulamazken, örneÄŸin milyonlarca lira harcanarak Ä°stanbul’a getirilmesi planlanan Melen suyunun “buharlaÅŸtığı” açıklanırken, özel ÅŸirketler kaynağı buluyor ve devletten kiralayıp, paketleyip satıyor. Enerji Bakanı Hilmi Güler akarsuların da özelleÅŸtirilmesinin gündemde olduÄŸunu açıkladı. 2009 mart ayında Ä°stanbul’da yapılacak Dünya Su Forumu’nun konusu “suyun özelleÅŸtirilmesi.” Bolivya ve Hindistan örneklerin suyun özelleÅŸtirilmesinin vahim sonuçlarını gösteriyor. Bolivya’da suyu özelleÅŸtiren devlet, halkın yaÄŸmur suyu biriktirmesini bile yasakladı. Hindistan’daki suyun sahibi de akarsuyu polis gücüyle koruyor, “su hırsızlarına” karşı. Bir yanda susuzluk, diÄŸer yanda “özel su”...

Dünyada insanların yüzde 5’i paketlenmiÅŸ su kullanıyor. Türkiye’deki paketlenmiÅŸ su pazarının 2008 bütçesinin 10 milyar litreye ulaÅŸacağı, mali boyutunun 1 milyar 300 milyon YTL olacağı belirtiliyor. Günde 400 bin damacana suyun tüketildiÄŸi Ä°stanbul ise, su pazarının yüzde 80’ini oluÅŸturuyor.

Türkiye’de paketlenmiÅŸ su pazarı her yıl yüzde 10 büyüyor. 300’e yakın damacana, 100’den fazla pet ÅŸiÅŸe üreticisi var. Pazar payı Nestle’nin yüzde 29, Coca Cola’nın 18.4, Danone’nin 10.5, YaÅŸar Holding’in 13.7, Aytaç’ın 14.3. Piyasanın yüzde 70’i ise yabancı ÅŸirketlerin...

SU KAYNAKLARI KÄ°RALANIYOR
Su ÅŸirketleri, su kaynağını iÅŸletmek için devletten “iÅŸletme ruhsatı” almak için baÅŸvuruyor. Devlet Su Ä°ÅŸleri Genel MüdürlüÄŸü, su kaynağının bulunduÄŸu bölge orman alanı içindeyse Orman Bakanlığı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı, SaÄŸlık Bakanlığı ayrı ayrı onay verdikten sonra, Maliye Bakanlığı’na parası yatırılıp su kaynağı kiralanıyor.

500 litre/saniyenin üstündeki kaynaklar Devlet Su Ä°ÅŸleri envanterinde yer alıyor. 500 litre/saniyenin altındaki kaynaklar Devlet Su Ä°ÅŸleri’nin envanterinde olmadığı için, kiÅŸi veya ÅŸirketler kendileri “kaynak” bulup, bu kaynağı Maliye Bakanlığı’ndan kiralıyorlar. Kaynağın etrafına ÅŸiÅŸeleme tesisi yapılıyor, SaÄŸlık Bakanlığı da “kaynağında örnek alma” (sample) yöntemiyle denetim yapıyor.

PaketlenmiÅŸ su sektörü dünyada da hızla büyüyor ve özellikle azgeliÅŸmiÅŸ ülkelerde buna ek olarak akarsular da özelleÅŸtiriliyor. “Özel su”, kuraklık ve susuzluk sorunu karşısında çözüm mü, yoksa sorunun daha da büyümesine mi yol açacak? NTVMSNBC’nin konuÅŸtuÄŸu uzmanlar, paketlenmiÅŸ suyun kısıtlanamayacağını, parası olanın “su” alabilmesinin önüne geçilemeyeceÄŸini söylüyor, ama devletin üzerine düÅŸen görevleri hatırlatıyorlar.
Türkiye hangisini seçecek?

ANKARA’DA ÇEÅžMEDEN BÄ°RÄ°NCÄ° SINIF SU AKARDI
Su Stratejileri Uzmanı Dursun Yıldız, Çevre ve Orman Bakanı’nın “7 ÅŸehirde çok büyük oranda acil su temini ihtiyacı” açıklamasından sonra, paketlenmiÅŸ su sektörünün daha da büyüyeceÄŸini söylüyor. “3 sene önce Ankara’nın çeÅŸmelerinden birinci sınıf su akardı. Åžu anda akan su, yapılan analizlere göre, ikinci sınıf su” diyen Yıldız, bu suyu içmek istemeyenlerin de hızla büyüyen “paketlenmiÅŸ su” almaya baÅŸladığını anlatıyor. Halkın hazır su almaya yönlendirildiÄŸini söyleyen Yıldız, talep hızla artınca, denetim zaafının da büyük bir sorun olarak ortaya çıktığına dikkat çekiyor.

BELÇÄ°KA’DA SU ANAYASAL HAK
Suyun bir insan hakkı olduÄŸunu vurgulayan Yıldız, Belçika gibi bazı ülkelerde bu hakkın anayasada yer aldığını, her insanın yaÅŸayabilecek oranda suya sahip olmasının anayasal garanti altına alındığını söyledi. Türkiye’nin de bu hakkı tanıması gerektiÄŸini vurgulayan Dursun Yıldız, NTVMSNBC’ye ÅŸunları söyledi:

“Suyu bir insanın yaÅŸaması için doÄŸal ve vazgeçilmez bir hak olarak ele alırsak, bir insanı bundan mahrum bırakmanın mümkün olmadığını düÅŸünmek zorundayız. Su, sosyal devlet anlayışıyla, alabildiÄŸince düÅŸük bir fiyatlandırmayla toplumun tüm kesimlerine sunulması gereken bir kamu hizmetidir. EÄŸer bunu bu hizmet anlayışının dışına çıkartıp ticarileÅŸtirirseniz, bu kısır döngüyü daha da geniÅŸletirsiniz.

AYÅžE TEYZE NE YAPACAK?
“Yapılması gerek, su konusuna kamu hizmeti yönetimi anlayışıyla bakmak. Çünkü bu kadar yaÅŸamsal olan bir doÄŸal kaynağı ticari alana koyup da bunun üzerinden kâr etme sistemi, birçok kiÅŸinin suya ulaÅŸma hakkını engelleyebilir. Yani ÅŸu anda olduÄŸu gibi. Açıkça soruyorum, eÅŸinden kalan 300 YTL maaÅŸla AyÅŸe Teyze gecekonduda nasıl geçinecek? Bu paranın yüzde 20’sini suya nasıl yatıracak? En azından AyÅŸe Teyze’ye içmesi ve kullanması için sürekli ve güvenilir su saÄŸlama zorunluluÄŸu olmalı. Belçika gibi bazı ülkeler suyun bir insan hakkı olduÄŸunu ve her insanın yaÅŸayabilecek oranda suya sahip olması gerektiÄŸini anayasalarına koyuyorlar. Biz de Türkiye’de hazırlanan Su Yasa Tasarısı’na suyun bir insan hakkı olduÄŸunu koymak ve gereÄŸini yapmak zorundayız. Türkiye’deki su yönetimi, geçmiÅŸteki merkezi yapılanma sistemiyle bugünkü yerelleÅŸme arasında bir yere sıkıştı. Bu sıkışmışlıktan kaynaklanan idari, teknik, planlama, inÅŸaat ve yatırım açısından sorunlar yaşıyor.”

SU YASASI NEDEN ÇIKMIYOR?
DSÄ°’nin eski hukuk müÅŸavirlerinden Özdemir Özbay, paketlenmiÅŸ su sektörünün büyümesinin kentlerdeki içme suyu sorununa çözüm olmadığının altını çiziyor. Su yönetiminin üniter olması gerektiÄŸini vurgulayan Özbay, eskiden kamuya ait suyun tek merkezden, Devlet Su Ä°ÅŸleri’nden yönetildiÄŸini, oysa ÅŸimdi yerel yönetimlere baÄŸlandığını söylüyor ve sorunun burada baÅŸladığını belirtiyor. 2006 yılı başında AB direktifleri ve 11 ülkenin su kanunları dikkate alınarak hazırlanan Su Yasası Tasarısı’nın, 2006 sonunda yürürlüÄŸe geçirileceÄŸi sözü verildiÄŸini hatırlatan Özbay, ancak tasarının Enerji Bakanlığı’ndan öteye geçemediÄŸini, bunun anlaşılabilir olmadığını söylüyor.
Su Yasası neden çıkmıyor?

MELEN’Ä°N SUYU NASIL BUHARLAÅžIYOR?
Susuzluk sorunu büyüdükçe, yerel yönetimler arasında su savaşı baÅŸladı. Ä°stanbul ve Kocaeli büyükÅŸehir belediyeleri arasında Sapanca’nın suyu için baÅŸlayan kavga, mahkemede. Ä°stanbul, Melen’in suyunu getirmek için proje hazırlayıp milyonlarca dolar harcadı. Ama bir “talihsizlik” oldu. BüyükÅŸehir Belediyesi BaÅŸkanı Kadir TopbaÅŸ, Melen’in kuruduÄŸunu, barajlardaki suyun buharlaÅŸtığını söyleyip “Tehlikeli çizgideyiz” açıklaması yaptı. Oysa Türkiye Ziraat Mühendisleri Odası Ä°stanbul Åžube BaÅŸkanı Ahmet Atalık’a göre bu durum “kader” deÄŸil; barajdaki suyun buharlaÅŸması tüm dünyada karşılaşılan bir sorun ve çaresi de var. Atalık, dünyada buharlaÅŸmayı önlemek için, suyun üzerine solüsyon konduÄŸunu ya da yüzer cisimler koyduÄŸunu söylüyor, Melen için bu yöntemin düÅŸünülememiÅŸ olması nedeniyle ÅŸaÅŸkınlığını gizlemiyor.

ÇÄ°FTÇÄ° BORÇ KARÅžILIÄžI HAPÄ°S CEZASI Ä°ÇÄ°N TORPÄ°L ARIYOR
Mayıs ayında yap-iÅŸlet-devret ile DSÄ°’nin kimi görevlerinin deÄŸiÅŸtirilmesi hakkında bir kanun çıktı. Kanun sulama yatırımları ile ilgili borçların tahsiline iliÅŸkin. Atalık’a göre, bu kanunla sulama iÅŸi artık özel ÅŸirketlere verilecek. Enerji Bakanı’nın söylediÄŸi gibi akarsular da özelleÅŸtirilirse, ÅŸirket, tarlaya su saati takacak. Oysa bugün borcunu ödeyemeyen çiftçi, kış aylarında cezaevine girmek için torpil arıyor. Åžimdi bir de su parası çıkınca, altından kalkamayacak.

VE DÜNYA SU KONSEYÄ° Ä°STANBUL’A GELÄ°YOR
2009 mart ayında, Dünya Su Konseyi üyeleri, önemli kararlar için Ä°stanbul’a geliyor. 5. Dünya Su Forumu, Ä°stanbul’da toplanacak. Türkiye, Forum organizasyonuna katılım anlaÅŸmasını, TBMM’den ÅŸubat ayı başında çıkan kanunla onayladı. Ve Türkiye’deki Dünya Su Forumu toplantısının gündemi suyun özelleÅŸtirilmesi. Suyun artık çokuluslu ÅŸirketlerin eline geçeceÄŸini, su savaÅŸlarının baÅŸladığını söyleyen Atalık, Dünya Su Konseyi BaÅŸkanı Loic Fauchon’un ÅŸu sözlerine dikkat çekiyor: “Ä°nsanlar su faturasına cep telefonu kadar ödeme yapmaya razı olursa hiçbir sıkıntı kalmayacak. Ä°nsanlar cep telefonu kullanmadan da yaÅŸabilirler, ama su kullanmadan yaÅŸayamazlar. Arabaların vergilerine harcadığımız vergilerin yüzde 5’ini suya harcamazsak su sorununu çözemeyiz.”

NTV